- เปิดตัวโมเดล “ห้องเรียนชีวิต” ผสานพุทธศาสตร์-สังคมวิทยา เปิดพื้นที่ปลอดภัยให้คนไร้บ้านส่งเสียงจากประสบการณ์จริง สร้างความไว้วางใจในชุมชน
- ชู “3 เครื่องมือบำบัดใจ” เปลี่ยนเสียงความโดดเดี่ยวสู่พลังบวกที่ทุกคนใช้ได้จริง
เนื่องในวันสุขภาพจิตโลก 10 ตุลาคม 2569 องค์การอนามัยโลก (WHO) กำหนดแนวคิด “Lived experiences heard: real voices, real change” หรือ “รับฟังประสบการณ์จริง เสียงที่แท้จริงสู่การเปลี่ยนแปลงที่จับต้องได้” สะท้อนว่าทุกคนควรมีพื้นที่ปลอดภัยให้ได้พูด ได้รับฟัง และได้รับความเข้าใจ
แนวคิดนี้สอดคล้องกับ “โครงการกระบวนการบ่มเพาะความรักด้วยเมตตากรุณา” ของหลักสูตรสตินวัตกรรมและสันติศึกษา มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย (มจร.) วังน้อย ที่พบว่าปัญหาสุขภาพจิตและความขัดแย้งส่วนหนึ่งมาจากการขาดพื้นที่ปลอดภัยในการสื่อสาร โดยเฉพาะกลุ่มคนไร้บ้านที่ต้องการทั้งที่อยู่อาศัยและ “คนรับฟัง” เพื่อฟื้นคุณค่าในตนเอง คณะทำงานจึงร่วมกับศูนย์พัฒนาศักยภาพคนไร้บ้านจังหวัดปทุมธานี “บ้านพูนสุข” ผสานแนวคิดพุทธเถรวาทกับกระบวนการทางสังคมวิทยา เพื่อให้คนไร้บ้านสื่อสารความรู้สึกอย่างมีศักดิ์ศรี
นายภคบุตร ชาญสุวิทยานันท์ หัวหน้าโครงการวิจัย และนิสิตระดับปริญญาเอก หลักสูตรสตินวัตกรรมและสันติศึกษา มจร. เปิดเผยว่า ความเปราะบางทางจิตใจของคนไร้บ้านมักทับซ้อนกับความเครียดสะสมและความขัดแย้งจากการสื่อสาร ทีมที่ปรึกษาซึ่งมีผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.ทรงศิริ พุทธงชัย และนักศึกษาจากคณะสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ จึงออกแบบกิจกรรมรายสัปดาห์เป็นลำดับขั้น ตั้งแต่เตรียมความพร้อมกายและใจ ฝึกฟัง ไปจนถึงปรับปรุงสภาพแวดล้อม โดยติดตามผู้เข้าร่วม [จำนวน 15 คน] ตลอด 2 เดือน (ก.ย. – ต.ค. 2569)
3 เครื่องมือสำคัญ: กลับมาอยู่กับปัจจุบัน รับฟัง และส่งต่อความปรารถนาดี
- “ฟังอย่างตั้งใจ 2 นาที” (Active Listening) ประยุกต์จากแนวคิดของคาร์ล โรเจอร์ส (Carl Rogers) และริชาร์ด เอวานส์ ฟาร์สัน (Richard Evans Farson) ให้จับคู่สบตากัน คนหนึ่งเล่าจากความรู้สึกจริง อีกคนตั้งใจฟังโดยไม่พูดแทรก ไม่รีบแนะนำ และไม่ตัดสิน ครบสองนาทีจึงสลับบทบาท ช่วยลดความอึดอัดในการเริ่มพูดคุย
- “ฟังธรรมชาติ เพื่อสื่อความในใจ” ให้ผู้เข้าร่วมฟังเสียงไก่ขัน นกร้อง กบร้อง ฝนตก และลมพัดกระดิ่ง ก่อนเล่าว่าเสียงเหล่านั้นทำให้นึกถึงอะไร โดยไม่มีคำตอบถูกหรือผิด
- “บ่มเพาะและเผื่อแผ่ความรักด้วยเมตตากรุณา” เริ่มจากยืดเหยียดเบา ๆ รับรู้ลมหายใจร่วมกับการดึงความทรงจำเชิงบวก เมื่อบูรณาการร่วมกับกระบวนการระลึกถึงอดีตแสนสุข โดยจงใจดึงภาพความทรงจำในอดีต นึกถึงบุคคลอันเป็นที่รัก เคารพ ผูกพัน และประสบการณ์เชิงบวกขึ้นมา และกล่าวถึงบุคคลอันเป็นที่รักให้อยู่อย่างปลอดภัย มีความสุข สุขภาพแข็งแรง และอยู่อย่างไม่ลำบาก (Sharon Salzberg Lovingkindness: The Revolutionary Art of Happiness, 1995) ควบคู่กับการฝึกประสาทสัมผัสทั้งห้า (Body Scan)
จากการเยียวยาภายในสู่การเป็น “เจ้าของร่วม” ของชุมชน
นายภคบุตรอธิบายว่า กิจกรรมเริ่มจากสร้างความไว้วางใจ โดยไม่กำหนดล่วงหน้าว่าผู้เข้าร่วมต้องรู้สึกอย่างไร ควบคู่กับการพาไปชมงานศิลปะที่ MOCA Bangkok และร่วมซ่อมแซมอาคาร เพื่อขยับบทบาทจาก “ผู้อาศัย” สู่ “เจ้าของร่วม” ที่มีส่วนรับผิดชอบต่อพื้นที่ส่วนรวม ทีมวิจัยสังเกตว่าผู้เข้าร่วมเปิดใจฟังกันโดยไม่รีบตัดสิน ลดความเข้าใจผิด ทั้งนี้ กิจกรรมเป็นกระบวนการส่งเสริมสุขภาวะทางใจและความสัมพันธ์ ไม่ใช่การวินิจฉัยโรคหรือทดแทนการดูแลจากผู้เชี่ยวชาญเมื่อจำเป็น
การบ่มเพาะความรักในศูนย์คนไร้บ้านช่วยยกระดับสังคมและสาธารณสุขได้อย่างไร?
ประการแรก ลดความตึงเครียดในชุมชน เมื่อสมาชิกฟังกันและเมตตาต่อกัน ความขัดแย้งในศูนย์ฯ มีแนวโน้มลดลง
ประการที่สอง แบ่งเบาภาระระบบสาธารณสุขและจิตเวช เครื่องมือดูแลใจตนเองช่วยเสริมความเข้มแข็งทางใจ ซึ่งอาจลดความเสี่ยงภาวะซึมเศร้าและการกลับไปอยู่พื้นที่สาธารณะซ้ำ
และประการที่สาม สร้างทุนมนุษย์คืนสู่สังคม เมื่อกลับมารักและเคารพตนเอง ผู้เข้าร่วมก็พร้อมฝึกอาชีพ พึ่งพาตนเอง และส่งต่อพลังบวกสู่สังคม
นายภคบุตร กล่าวปิดท้ายว่า “ในวาระวันสุขภาพจิตโลก 10 ตุลาคม 2569 โครงการกระบวนการบ่มเพาะความรักด้วยเมตตากรุณา จึงขอเชิญชวนประชาชน องค์กรภาครัฐ และภาคธุรกิจ ร่วมกันเริ่มต้นสร้างการเปลี่ยนแปลงที่จับต้องได้ง่าย ๆ ด้วยการเปิดพื้นที่ปลอดภัยในการรับฟังเสียงของคนใกล้ตัวโดยไม่ตัดสิน เพราะการรับฟังด้วยหัวใจที่มีเมตตา คือก้าวแรกของการเยียวยาระบบสุขภาพจิตของสังคมไทยอย่างแท้จริง”
โครงการได้รับการสนับสนุนจาก บริษัท บีจี คอนเทนเนอร์ กล๊าส จำกัด (มหาชน) บริษัท พีทีจี เอ็นเนอยี จำกัด (มหาชน) บริษัท สยามเฮลท์ กรุ๊ป จำกัด บริษัท เบทาโกร จำกัด (มหาชน) พิพิธภัณฑ์ศิลปะไทยร่วมสมัย (MOCA BANGKOK) บริษัท สมุนไพรปัญจศรี จำกัด ผลิตภัณฑ์สบู่เก้าสมุนไพร และมูลนิธิพัฒนาที่อยู่อาศัย (สลัม4ภาค)
เกี่ยวกับโครงการวิจัยกระบวนการบ่มเพาะความรักด้วยเมตตากรุณา
งานวิจัยเชิงปฏิบัติการภายใต้หลักสูตรสตินวัตกรรมและสันติศึกษา มจร. อำเภอวังน้อย จังหวัดพระนครศรีอยุธยา เพื่อพัฒนานวัตกรรมทางสังคมที่ผสานหลักพุทธธรรมเถรวาทกับสังคมวิทยาและจิตวิทยาการสื่อสาร ฟื้นฟูสุขภาวะทางใจและลดความขัดแย้งในกลุ่มเปราะบาง
